Tử uyển là gì? Bài thuốc chữa bệnh

Tử uyển là một loại thảo dược rất tốt cho sức khỏe. Rất nhiều công trình khoa học đã ghi nhận khả năng đẩy lùi bệnh tật của thảo dược này trong việc trị ho, kháng khuẩn, lợi đờm, cải thiện sức khỏe tim mạch, kháng ung thư… Bạn đọc hãy cùng gia công thực phẩm chức năng Life Gift  tìm hiểu chi tiết về thảo dược này là gì, đặc điểm nhận dạng, giá trị lợi ích đem lại của tử uyển nhằm để tận dụng và dùng đúng cách.

Tử uyển là gì ?  

Thảo dược là những cây trồng, có nguồn gốc từ thực vật tự nhiên được sử dụng để điều trị hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Người ta có thể lấy ở bất cứ phần nào trên cây như thân, lá, hoa, rễ cành ở dạng tươi hoặc đã qua sơ chế, chế biến, chiết dịch để làm thảo dược. Một trong số loài thảo dược nên nhắc đến là “tử uyển” hay còn gọi là “thanh uyển” hay “Dã ngưu bàng”.

 

Cây tử uyển là gì?
Cây tử uyển là gì?

Tử uyển là một thảo dược có giá trị cao. Có tên khoa học là Aster tataricus L.f, thuộc học Cúc (Asteraceae).

Theo y học cổ truyền, tử uyển có mùi thơm nhẹ, vị đắng, ngọt, tác dụng ôn phế, hóa đờm, hạ khí, chỉ ho, thông điều thủy đạo. Là một loại thảo mộc tác dụng hữu hiệu tăng cường sức khỏe và dùng chữa ho, khí xuyễn, ho ra máu mủ, tiểu tiện đỏ.

Mô tả đặc điểm

Người bệnh có thể nhận biết thanh uyển dựa vào các đặc điểm đơn giản dưới đây:

  • Tử uyển là một cây thảo dược, sống lâu năm, cao từ 1 mét – 1,5 mét.
  • Thân mọc thẳng, phân cành nhiều có lông thưa.
  • Hoa tử uyển tự hình đầu xung quanh màu tía, tím nhạt, hoa ống ở giữa màu vàng.
  • Cuống lá dài có rìa bên, lá phía trên mọc so le, nhỏ và hẹp hơn gần như không cuống.
  • Quả nhỏ có tủa lông ngắn màu trắng.

Khu vực phân bố tử uyển

Chi Aster L. phân bố chủ yếu ở vùng ôn đới phía bắc bán cầu. Một số loài ở vùng cận nhiệt đới, nhiệt đới châu Á và châu Mỹ.

Ở Việt Nam, loài hoa tử uyển phân bố tập trung ở các tỉnh phía Bắc ở các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn.

Bộ phận dùng và chế biến thanh uyển

Bộ phận thu hái: Tất cả các bộ phận của tử uyển từ thân, rễ được thu hoạch và sơ chế để điều trị các bệnh khác nhau.

Thời điểm thu hoạch: Không giống như các loại thảo dược khác phải thu hoạch theo mùa, tử uyển có thể thu hái vào bất cứ thời điểm nào trong năm.

Sơ chế: Sau khi được thu hoạch tử uyển sẽ được đem về rửa sạch đất cát, sau đó đem phơi hoặc sấy khô, rồi bào chế dưới các dạng sau:

  • Ở dạng phiến, người ta dùng rễ tử uyển rửa sạch sau đó để ráo nước, thái phiến dài  từ 3 – 5 cm, dày 1 – 3mm. Ở dạng này ta có thể dùng tươi hoặc sấy khô (phơi khô).
  • Ở dạng sao, người dùng bào chế thanh uyển bằng cách đun nhỏ lửa cho đến khi có màu vàng đậm hoặc hơi cháy.
  • Ở dạng sao cám, người dùng kết hợp tử uyển phiến 10 kg, cám gạo 3 kg). Sau đó, đun chảo nóng, cho cám vào đảo đều tới khi bốc khói rồi cho tử uyển phiến vào. Đảo đều cho đến khi có màu vàng, mùi thơm, rây bỏ cám.
  • Chích mật ong (tử uyển phiến 10kg, mật ong 2kg): Đun mật ong trộn đều với tử uyển phiến, ủ 30 phút cho ngấm đều. Dùng lửa nhỏ sao đến khi có màu vàng. Có thể đem mật ong hòa loãng, đun sôi cho tử uyển phiến vào đảo đều, sao đến khi có màu vàng, sờ không dính tay là được.
  • Ở dạng chưng, tử uyển phiến được cho vào thùng gỗ chưng cách thủy 30 phút tới 1 giờ, lấy ra phơi khô.
Khu vực phân bố thanh uyển
Khu vực phân bố thanh uyển

Về thành phần hóa học

Các nghiên cứu về thành phần hóa học đã được công bố cho thấy thành phần hóa học chính có trong thảo dược chủ yếu là hoạt chất Asterosaponin. Khi thủy phân sẽ cho ra astero sapogenin arabinoza. Một số nghiên cứu trên thực nghiệm cho thấy, thành phần này có tác dụng làm tăng chất tiết khí quản, hóa đờm đối với thỏ thí nghiệm.

Ngoài ra, cây còn có chứa nhiều thành phần hoạt tính như quercetin, epifriedelinol, lachnophyllol acetate, friedelin, shionone, aleic axit, aromatic axit, anethole và lachnophyllol.

Tử uyển chữa bệnh gì?

Trong Tây y và Đông y đều ghi nhận hàng loạt công dụng tuyệt vời của thanh uyển. Dược tính đặc biệt của loại thảo dược này đến từ thành phần dinh dưỡng đa dạng và dồi dào. Dưới đây là hàng loạt công dụng nổi bật đã được khoa học nghiên cứu và chứng minh của loại cây này.

Lợi đờm, tan đờm, tiêu đờm, long đờm (loãng đờm), giảm ho

Ho có đờm là tình trạng ho kèm với việc khạc ra chất nhầy. Biểu hiện người bị ho thường có cảm giác khó thở, mệt mỏi. Để làm giảm các cơn ho, người bệnh thường dùng các thuốc điều trị ho có đờm.Tuy nhiên, thuốc điều trị không ít có hại cho đường tiêu hóa, dễ để lại các tác dụng phụ. Nguy hiểm hơn, khi bạn ngừng sử dụng thuốc, chỉ một thời gian ngắn sau, những cơn ho rất có thể sẽ lại quay trở lại.

Dược tính trong Tanh uyển có thành phần Aster saponin sẽ làm giảm ngay triệu chứng ho. Theo tạp chí Journal of Ethnopharmacology, nghiên cứu đã chỉ ra chiết xuất ethanol 70 % từ rễ cây tử uyển có một số hoạt chất giúp giảm đau, chống ho và chống viêm đáng kể. Đây được xem là hoạt chất chính trong các dược liệu được nghiên cứu chữa ho hiệu quả.

Bằng chứng, một thí nghiệm trên thỏ gây mê, theo dõi sự phân tiết Phenolsulfonphthalein ở đường hô hấp, nước sắc thanh uyển có tác dụng lợi đờm rõ rệt và kéo dài 4 giờ. Trên chuột cống trắng, dạng chiết của thanh uyển dùng bằng đường uống cũng có tác dụng tăng cường sự phân tiết của khí phế quản.

Theo Đông y, phương pháp dân gian chữa ho, hen có đờm khò khè. Người ta kết hợp các dược liệu gồm thanh uyển 12 gam, bách bộ 12 gam, cát cánh 8 gam, mạch môn 8 gam, kinh giới 8 gam, trần bì 6 gam, cam thảo dây 6 gam. Tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc với 400ml nước còn 100 ml, uống làm 2 lần trong ngày. 

Khả năng ức chế, ngăn ngừa ung thư

Theo tạp chí Chemical and Pharmaceutical Bulletin, kết quả thí nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất từ rễ cây tử uyển có thành phần hóa học kháng tế bào ung thư.

Hợp chất quercetin được tìm thấy trong tử uyển là một chất chống oxy hóa cực mạnh giúp kích thích các quá trình cai nghiện tự nhiên của cơ thể và có đặc tính chống ung thư tự nhiên. Khi bạn bổ sung chất quercetin trong chế độ ăn uống ngăn chặn sự gia tăng tế bào ung thư, giảm oxy hóa và ức chế hoạt động của một gen đột biến liên quan đến tăng trưởng khối u gọi là P53.

Hơn thế nữa, nhiều nhà khoa học cũng kết luận các thành phần chiết xuất từ dã ngưu bàng có khả năng chống ung thư như astin A, astin B với liều 0.5mg/kg và astin C với liều 5mg/kg có tác dụng ức chế rõ rệt với tế bào sarcom 180 trên chuột nhắt trắng. Chất epifriedelanol đối với u báng Erhlich có tác dụng ức chế nhất định.

Một loạt các nghiên cứu về tác dụng dược lý của thanh uyển cũng đã được tiến hành cho thấy đây là một dược liệu rất tiềm năng trong tác dụng kháng khuẩn cao. Dã ngưu bàng có khả năng ức chế các loại khuẩn như: trực khuẩn đại tràng, lị Shigella sonnei, trực khuẩn thương hàn, trực khuẩn mủ xanh, Pseudomonas aeruginosa và phẩy khuẩn thổ tả.

Tử uyển chữa bệnh gì?
Tử uyển chữa bệnh gì?

Hỗ trợ điều trị hen suyễn và viêm khí quản

 

Viêm phế quản dạng hen là tình trạng viêm phế quản cấp xảy ra ở người bị bệnh hen suyễn. Đây là tình trạng bệnh hen suyễn và viêm phế quản xảy ra cùng một lúc ở người bệnh.Tình trạng viêm phế quản khởi phát do vi khuẩn, virus xâm nhập, gây viêm và tắc nghẽn đường thở khiến người bệnh bị ho dữ dội và khó thở. Các triệu chứng này thường kéo dài từ 2 đến 3 tuần.Trong khi đó, tình trạng hen suyễn là hiện tượng viêm đường hô hấp gây khó thở. Bệnh đặc trưng do tình trạng mãn tính, dị ứng hoặc nhiễm trùng đường hô hấp. Bệnh lý này có thể tái phát nhiều lần và kéo dài suốt đời.

Với đặc tính chống viêm nhiễm, khử trùng, trị long đờm… Từ lâu thanh uyển đã được biết đến với tác dụng điều trị các bệnh như ho, viêm cuống phổi và hen suyễn. Theo đó các nhà nghiên cứu đã kết luận rằng tử uyển đóng một vai trò nhất định trong việc điều trị bệnh hen suyễn.

Bài thuốc Đông y có thể trị hen viêm phế quản là kết hợp thảo dược tử uyển 10 gam, khoản đông hoa 10 gam, thổ bối mẫu 10 gam, hạnh nhân 10 gam, cát cánh 10 gam, cam thảo 3 gam. Đem tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc uống  mỗi ngày 1 thang thuốc.

Sức khỏe tim mạch

Quercetin là một sắc tố thực vật (flavonoid)  tìm thấy trong tử uyển, được ứng dụng sử dụng làm thuốc.

Một số nghiên cứu đã cho biết, thành phần quercetin được chiết xuất có trong tử uyển giúp làm tăng tuổi thọ và cải thiện sức khỏe tim mạch. Không chỉ vậy, quercetin làm giảm cholesterol xấu và làm tăng cholesterol tốt. Nó cũng làm giảm mảng bám trong động mạch và loại bỏ các cholesterol có hại.

Ngoài ra, quercetin còn tốt cho các bệnh nhân tiểu đường. Một trong những vấn đề lớn nhất được ghi nhận đối với bệnh nhân tiểu đường là chỉ số glucose cao được chuyển thành fructose và sorbitol sẽ dẫn đến tình trạng nguy hiểm như bệnh tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể và các bệnh thần kinh khác. Theo nghiên cứu, quercetin là một giải pháp tốt vì nó ngăn cản sự chuyển đổi có hại này.

Những bài thuốc chữa bệnh từ cây tử uyển

Theo Đông y tử uyển có vị đắng, cay, tính ôn, không độc có tác dụng nhuận phế, hóa đờm, chỉ phái, hạ khí, chữa ho có đờm, hen suyễn, viêm họng, viêm phế quản cấp và mạn tính. Liều dùng hàng ngày 6 – 12g dưới dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán. Thường dùng phối hợp với các vị thuốc khác theo những phương thức sau:

Chữa ho, hen có đờm khò khè

Chuẩn bị tử uyển 12 gam, bách bộ 12 gam, cát cánh 8 gam, mạch môn 8 gam, kinh giới 8 gam, trần bì 6 gam, cam thảo dây 6 gam.

Đem tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc với 400ml nước còn 100ml, mỗi ngày uống 2 thang thuốc.

Chữa ho lâu ngày, viêm phế quản mạn tính

Chuẩn bị tử uyển 10 gam, khoản đông hoa 10 gam, thổ bối mẫu 10 gam, hạnh nhân 10 gam, cát cánh 10 gam, cam thảo 3 gam.

Đem tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc uống  mỗi ngày 1 thang thuốc.

Những bài thuốc chữa bệnh từ cây tử uyển
Những bài thuốc chữa bệnh từ cây tử uyển

Chữa ho gà ở giai đoạn hồi phục

Chuẩn bị tử uyển 8 gam, bách bộ 8 gam, rễ qua lâu 16 gam, sa sâm 12 gam, mạch môn 12 gam, sắc uống trong ngày.

Chữa lao phổi

Chuẩn bị tử uyển 12 gam, bạch truật 12 gam, đảng sâm 12 gam, cỏ nhọ nồi 12 gam, thổ phục linh 8 gam, bách hợp 8 gam, cam thảo 6 gam, ngũ vị tử 6 gam, thổ bối mẫu 6 gam. Đem tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc uống  mỗi ngày 1 thang thuốc.

Chữa hen phế quản

Chuẩn bị tử uyển 12 gam, tế tân 12 gam, khoản đông hoa 12 gam, đại táo 12 gam, ma hoàng 10 gam, ngũ vị tử 10 gam, bán hạ chế 8 gam, xạ can 6 gam, gừng sống 4 gam. Đem tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc uống  mỗi ngày 1 thang thuốc.

Tử uyển chữa suy nhược cơ thể do phế hư

Chuẩn bị tử uyển 12 gam, ngũ vị tử, tang bạch bì, thục địa, đảng sâm, hoàng kỳ mỗi vị 10 gam, sắc uống trong ngày.

Ngoài ra, Tuệ Tĩnh (Nam dược thần hiệu) còn dùng tử uyển để chữa kinh nguyệt không đều với bài thuốc gồm tử uyển, hồng hoa, nga truật, quế chi (bỏ vỏ thô), hương phụ (sao giấm), lượng bằng nhau, phơi khô tán nhỏ, dây bột mịn. Ngày uống 2 lần mỗi lần 8 gam với rượu.

Tử uyển hỗ trợ điều trị kinh nguyệt không đều và đau bụng kinh

Tử uyển có tính phá huyết nên có tác dụng giúp kinh nguyệt ra tốt, từ đó làm giảm đau bụng kinh. Vì thế, vị thuốc này còn được kết hợp với hồng hoa và một số vị thuốc khác trong bài thuốc bột sau:

Thành phần chuẩn bị: rễ tử uyển, nghệ đen, hồng hoa, hương phụ (sao giấm), quế chi (cạo bỏ lớp vỏ thô bên ngoài), liều lượng bằng nhau.

Cách dùng: Lấy các vị trên phơi khô rồi xay, nghiền thành bột để dùng dần. Mỗi lần dùng, lấy khoảng 8 gam bột này pha với một tí rượu rồi uống, mỗi ngày uống 2 lần.

Tử uyển có công dụng gì?
Tử uyển có công dụng gì?

Khi sử dụng tử uyển cần lưu ý gì ?

Tùy vào mục đích sử dụng và sở thích khác nhau của mỗi người mà người ta có thể dùng tử uyển theo nhiều cách khác nhau. Tuy nhiên dù là dùng với mục đích gì thì người bệnh cũng nên tuân thủ theo liều lượng đã được khuyến cáo để đảm bảo an toàn. Để sử dụng tử uyển đạt hiệu quả tốt nhất và tránh những những tác dụng phụ khi sử dụng. Người dùng cần phải lưu ý những vấn đề sau:

  • Không nên dùng tử uyển quá liều vì có thể gây ra những tổn hại nghiêm trọng cho cơ thể.
  • Không tự ý kết hợp bào chế  tử uyển theo phương thức thuốc y học cổ truyền và y học hiện đại  khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Khi dùng để chữa bệnh cần có sự hướng dẫn của thầy thuốc, không tự ý dùng hoặc nghe theo sự mách bảo của người khác sẽ mang lại hậu quả hết sức nặng nề.
  • Những người bị ho khan, ho ra máu do âm hư hỏa vượng không được dùng một vị tử uyển mà phải kết hợp cùng các vị thuốc khác.
  • Phụ nữ mang thai, những người âm hư, phổi ráo và có biểu hiện của thực nhiệt cũng không được dùng tử uyển.

Lời kết 

Qua bài viết trên ta có thể thấy, tử uyển có nhiều công dụng trong việc chữa bệnh. Nhưng ta cũng không nên làm dụng quá nhiều, tốt nhất nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Nếu bạn có nhu cầu tìm hiểu hoặc gia công thực phẩm chức năng có thành phần từ tử uyển. Hãy liên hệ ngay Life Gift để tìm hiểu kỹ hơn và có giá tốt nhất nhé !

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Liên hệ
Liên hệ